تبلیغات
علوم طبیعت در قرآن - ملاك مفید بودن علوم
 
 

اكنون مى خواهیم ملاك مفید بودن یك علم را مشخص كنیم.براى این كار كافى است ببینیم وظیفه و هدف یك فرد مسلمان در زندگى دنیویش چیست. قرآن مى گوید كه بازگشت همه بسوى پروردگار است:

«الا الى الله تصیر الامور» (شورى، 53)

(آگاه باشید كه بازگشت همه كارها بسوى خداست.)

و خلقت جن و انس براى عبادت و تقرب به درگاه پروردگار است:

«و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون » (ذاریات، 56)

(و جن و انس را نیافریدیم مگر براى اینكه مرا پرستش كنند.)

«و ان اعبدونى هذا صراط مستقیم »

(و مرا پرستش كنید كه این راه مستقیم است.)

«و ما امروا الا لیعبدوا الله مخلصین له الدین...» (بینه، 5)

(و مامور نبودند جز اینكه خداى یگانه را بپرستند و دین راخاص او كنند...)

بنابراین هدف اصلى انسان باید قرب به خدا و كسب رضایت او باشد و فعالیت هاى مختلف او باید همه در این جهت متمركز گردد. هر چیزى كه وسیله تقرب به پروردگار قرار گیرد تا آنجا كه این نقش را بازى مى كند ارزشمند است و مصداق عبادت پروردگار.

بدیهى است كه عبادت تنها نماز، روزه و ... نیست و هر عملى كه انسان را به خدا نزدیك كند مصداق عبادت است. از جمله وسایلى كه مى تواند انسان را در سیر الى الله كمك كند علم است و البته تنها در این صورت علم واجد ارزش است. از طریق علم یك مسلمان مى تواند به طرق مختلف در راه نزدیك شدن به حق تعالى قدم بردارد:

- مى تواند به معارف خداشناسى خویش بیفزاید،چنانكه از رسول اعظم صلى الله علیه وآله وسلم نقل شده است كه فرمود:

«ان الله یطاع بالعلم و یعبد بالعلم و خیرالدنیا و الآخره مع العلم و شر الدنیا و الآخره مع الجهل » (1)

(خداوند بوسیله علم اطاعت و عبادت مى شود. خیر دنیا وآخرت به علم است و شر دنیا و آخرت در جهل است.)

و از على علیه السلام روایت شده است كه فرمود:

«التفكر فى ملكوت السموات و الارض عبادة المخلصین » (2)

(تفكر در ملكوت آسمانها و زمین پرستش مخلصان است.)

- مى تواند به تعالى جامعه اسلامى و تحقق شعار «كلمة الله هى العلیا» (توبه- 40; و كلمه خدا والا است) كمك مؤثر نماید. از رسول اعظم صلى الله علیه وآله وسلم وایت شده است كه فرمود:

«من جاءه الموت و هو یطلب العلم لیحیى به الاسلام كان بینه و بین الانبیاء درجة واحدة فى الجنة » (3)

(اگر در حال فراگیرى علم مرگ كسى فرا رسد و منظور او ازكسب علم احیاى اسلام بوده باشد، بین او و پیامبران از لحاظ منزلت بهشتى یك درجه فاصله است.)

- مى تواند دیگران را هدایت كند. از رسول اكرم صلى الله علیه وآله وسلم ماثور است:

رحم الله خلفائى، فقیل و من خلفاوك؟ قال: الذین یحیون سنتى و یعلمونها عبادالله » (4)

(رسول خدا فرمود: خدا جانشینان مرا مورد لطف خود قرار دهد. پرسیدند جانشینان شما چه کسانی هستند ؟ فرمودند كسانى كه سنت مرا احیاء مى كنند و آن را به بندگان خدا تعلیم مى دهند.)

- مى توانند مسائل جوامع بشرى را حل كند. از رسول اعظم صلى الله علیه وآله وسلم نقل شده است كه فرمود:

«الخلق كلهم عیال الله، فاحب الخلق الیه انفعهم لعیاله » (5)

(مردم همگى عیال خدا هستند و محبوب ترین آنان نزد خداكسى است كه نفعش بیشتر به بندگان خدا برسد.)

در صورتى كه علمى این نقشها را ایفا كند مفید به حساب مى آید و داراى ارزش است و الا خود حجاب اكبر است، چه از علوم خاص شریعت باشد و چه ازعلوم طبیعى:

«ذلك بان الله هوالحق و ان ما یدعون من دونه الباطل...» (لقمان، 30)

(زیرا خداوند حق است و آنچه سواى او مى خوانند باطل است...)

از پیامبر اعظم صلى الله علیه وآله وسلم روایت شده است كه فرمود:

«من تعلم علما لغیرالله و اراد به غیرالله فلیتبوا مقعده من النار» (6)

(كسى كه دانش را براى غیر خدا فرا گیرد و غیر خدا را هدف قرار دهد جایگاه او در آتش خواهد بود.)

«من ازداد علما ولم یزدد هدى لم یزدد من الله الا بعدا» (7)

(اگر كسى علمش افزایش یابد ولى به موازات آن بر هدایتش افزوده نشود دورى او از خداوند افزایش مى یابد.)

«ان الله عزوجل یقول تذاكر العلم بین عبادى مما تحیى علیه القلوب المیتة اذاهم انتهوا فیه الى امرى » (8)

(گفتگوهاى علمى بین بندگان من در صورتى كه آنان را به فرمان من رهنمون باشد از جمله چیزهایى است كه مى توانددلهاى مرده را زنده كند.)

هر علمى كه انسان را در مسیر الى الله كمك نكندحاملش مثل حمارى است كه بر آن كتب مقدس راحمل كنند:

«مثل الذین حملوا التوراة ثم لم یحملوها كمثل الحماریحمل اسفارا» (جمعه، 5)

(وصف آنانكه تورات بر آنها نهاده شد ولى برخلاف آن عمل نمودند مانند حمارى است كه كتابها بر پشت مى كشد.)

سید قطب ذیل آیه:

«و لقد آتینا داود و سلیمان علما» (نحل، 15)

(و ما داود و سلیمان را از دانش بهره مند ساختیم.)

مى گوید:

«در این آیه نوع علم و موضوع آن ذكر نشده است،چه جنس علم مورد نظر است و ضمنا اشاره به این است كه علم همه اش هبه اى است از پروردگار و هرصاحب علمى باید مصدر آن علم را بشناسد و متوجه خدا باشد و او را سپاس گوید و آن را در راه رضاى پروردگار كه واهب علم به اوست صرف كند. پس علم نباید انسان را از خدا دور كند و نباید باعث شود انسان خدا را از یاد برد، چه علم از عطایاى خداوند است.علمى كه قلب را از خدا دور كند فاسد است و از مصدرو مقصدش دور افتادهاست، نه اعث سعادت صاحبش مى شود و نه باعث سعادت مردم، و تنهاشقاوت و ترس و اضطراب وتباهى به بار مى آورد. زیرااز مصدرش دور افتاده است و از جهتش منحرف گشته است و راهش بسوى خدا را گم كرده است.» (9)

بدین ترتیب مى توان گفت:

الف- هم علوم خاص دینى مى توانند وسیله تقرب به خدا باشند و هم علوم طبیعى (از آن جهت كه آینه حق نما هستند) و هر كدام از آنها تا آنجا كه این نقش راایفا كنند تقدس دارند. اما این تقدس بالعرض است نه بالذات زیرا علمى كه انسان را از حق بازدارد در قاموس قرآن مرادف با جهل است:

«یعلمون ظاهرا من الحیوة الدنیا و هم عن الاخرة هم غافلون » (روم، 7)

(آنان ظاهرى از زندگانى دنیا مى دانند و از زندگانى آخرت بى خبرند).

ب- با این بینش علوم مختلف از هم بیگانه نیستندو در واقع صفحات مختلف كتاب تكوین را براى مامى خوانند.

بین صفحات این كتاب اولویت هایى از نظر تقدم و تاخر در مطالعه و فضیلت هست، اما به هر حال همه آنها متوجه به یك هدف هستند و من حیث المجموع آیات آفاقى و انفسى حق را به ما نشان مى دهند.

منابع:

1) فتال نیشابورى، روضة الواعظین، ج 1، ص 12.

2) آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 96.

3) مجلسى، بحارالانوار، ج 1، ص 184; غزالى، احیاء علوم الدین،ج 1، ص 90.

4) زین الدین عاملى، منیة المرید فى ادب المفید و المستفید، صص 102-101.

5) ابن ابى جمهور، عوالى اللئالى، ج 1، صص 101 و 372.

6) زین الدین عاملى، منیة المرید فى ادب المفید و المستفید، ص 134.

7) مجلسى، بحارالانوار، ج 2، ص 37.

8) زین الدین عاملى، منیة المرید فى ادب المفید و المستفید، ص 169.

9) سید قطب، فى ظلال القران، ج 6، صص 263-262




طبقه بندی: قرآن و علم، 


نوشته شده در تاریخ شنبه 21 اردیبهشت 1387 توسط سعید